İngilizce bilenler için yol gösterici öneriler: http://www.quran434.com/study-method.html

Ensar Üzümcü’nün birkaç yıl önce 114 Forum’a anlama yöntemi üzerine yazdıklarını değerli bulduğum için anlatım bozukluklarını ve yazım yanlışlarını düzelterek buraya kopyalıyorum. Orijinal metin şurada: http://bit.ly/2vB7ZYA

Kuran’da bir kavramı araştırırken yapılması gereken belli başlı bazı temel unsurlardan bahis açalım ve bunları serimleyelim. Önemli ve kilit noktada olduğunu düşündüğümüz bir kelimenin taşıdığı anlamı doğru anlamlandırabilmek için (ki böylesi kilit kavramların tespitinin nasıl yapıldığı bir başka konudur), veya herhangi bir kavramı anlamaya çalışırken;
1- Yapılması gerekenlerin başında gelen; ilgili kelimenin Arapça kökünün olası anlamlarına bakmak olacaktır. Mümkün olan sözlükler taranır. Bir fikir edinmek için, eğer mümkünse, eski şiirlere bakılabilir. Sözlükler, insan müdahalesi ve kültürlerin türlü etkisine açık olduğu bilinci ile irdelenmelidir. Bizler için kelimelerden önce objelerin olduğunu hatırlamalı ve doğada “istenmeyen ayrık ot” gibi bir objenin bulunmadığını; fakat sözlüğe bu şekilde geçebilecek anlamların var olabildiğini dikkate alabilmeliyiz.
2- Birinci maddenin başlı başına yeterli olmadığı kabul edilmelidir. Kelimeler yan yana geldiklerinde yeni anlamlar açığa çıkarabilirler. Yan yana geldiklerinde farklı anlamlara sahip olup olmadıkları Kuran boyunca irdelenmelidir. Örnek: Süt kesti (bozuldu), elektrikler kesildi (gitti), nefesimi kesti (heyecan), kavgada gözüm onu kesti (güç yetirme), elim buz kesti (üşüme), aklı bunu kesmedi (algılama), kağıdı kesti (bir şeyi ikiye ayırma), o kulağı kesiklerdendir (deneyimli), elini ayağını buradan kesti (ilişkiyi koparma), söz kesti (nişanlandı)…
Verdiğimiz isimler hem saymaca bilgi hem de işlevsellik gibi karmaşık ilişkilerden kaynaklanır. Örneğin, dört ayaklı ve kare olmasa da daire, üçgen gibi değişik şekillere sahip işlevselliği olan ve farklı malzemelerden meydana getirilmiş farklı nesnelere de “masa” diyebiliyoruz. Diğer yandan belirli bir biçime sahip nesne için “bıçak” sözcüğünü kullanabiliyoruz. Ancak, bu nesneyi oluşturan şeyin içyapısındaki saymaca bilgi eğer metal harici keskin olmaya müsait olmayan bir yapıdaysa, bu potansiyeli taşımıyorsa ona gerçeklik atfetmiyoruz. İnsan bakışının yargı olduğunu, fakat edindiği bilgi ile bunu değiştirebildiğini böylece özet bir biçimde vurgulamış olduk.
3- Karşıt anlamlara bakılmalıdır. Bir kelimenin taşıdığı anlamın ne olduğunu anlatmak için onun ne olmadığını anlatmak da önemli olacaktır. Bu bağlamda, karşıt anlamları bulma önemli hale gelir.
4- Artzamanlı (artsüremli, birbirini izleyen) çıkarımların başlı başına yetersiz kalacağı kabul edilmelidir. Sadece köke inerek ve tarihsel süreçteki değişimlere bakarak bir kelimeye anlam vermek ve o anlamı zihnimizde mutlak kılmak şüphesiz tehlikelidir. Yeni bir yönteme geçiş yapabilmeliyiz. En büyük tehlikelerden birisi parça bütün ilişkisi kurulurken konu bütünlüğü içinde sentezleme yapılmayışıdır.
İlgili kelimenin Kuran öncesi toplumlardaki kullanımlarının temel alınması gerektiği fikri yetersizdir. Olası anlamların listesi çıkarıldıktan sonra kavramın kullanılabilir üst ve alt sınırı Kuran’daki konular ve ilişkili olunan diğer kavramlarla belirlemek, çevrelemek gerekmektedir.
Arapça kitab kelimesinin sözlük anlamı “yazılı olan” olmakla birlikte; bugün “Kuran” olarak adlandırdığımız kitap içinde bu kelime Allah’ın vahyine işaret etmekte ve anlam, diğer kavramlarla bu ilişki çerçevesinde devam etmektedir. Öncelenmesi gereken şeylerden bir diğeri de Kuran’ın tanımlaması olacaktır. Bu tanımlamaya ulaşmak, kavram ağı içindeki bütüne bakmakla mümkün olabilir.
5- Mecaz / metafor anlama bakılmalıdır. Fakat burada da dikkat edilmesi gereken bir konu karşımıza çıkıyor. Mecaz anlama verilmesi gereken önemin yokluğu, günümüzde farklı ilişkilerin ortaya çıkma sıklığını artırdığı için “mecaz” kategorisinin hayat veren merkez bir yöntem olduğu yanılgısı oluşmuştur. Bu, indirgemeci bir bakışı da maalesef beraberinde getirmiştir. Yöntemin mutlaklaştırılması, onunla birlikte yapılacak çıkarımların da meşrulaşmış olacağı yanılgısını doğurmuştur. Hatta “mecaza karşı olma” işi gericilikle özdeştirilerek yapılan yanlış ve ivedi mecaz bağlantıların eleştirilmesi eylemlerine karşı “gericilik” ile ilgili olan bu otomatikleşmiş yargı biçimi pek çok taraflarca benimsenip düşüncesizce kullanılır hale getirilmiş, bölüklere ayrılmaya neden olmuştur. Hangi kelimenin mecaz olup olamayacağı noktasında keskin ayrımlara sahip bir yöntem olmadığının belirtilmesi gerektiği gibi, bağlam ile birlikte pek çok açık ilişkinin serimlenebildiği ve çok fazla yoruma mahal vermeden net sonuçlar elde edilebildiği de unutulmamalıdır.
6- Anlam kaymasına / değişimine dikkat edilmeli.
Örneğin, “sabır” kelimesinin “katlanılmayacak şeylere katlanabilme yetisi” gibi dar bir anlama hapsedilmesi; bu kelimenin “aktif olarak direnme” anlamının gözden kaçırılmasına neden olmuştur. Aynı şekilde son sekiz yıldır çokça konuşulan salat kavramı buna güzel bir örnek teşkil edebilir. “Kadınları dövebilirsiniz, dünya düzdür” gibi çevirilere sebep olan eski kültürel normlar da dikkate alınmalıdır.
Osmanlıcada hıyar olmak özgürlüğe atıftır.
7- Münafık, kafir, zulüm, mümin gibi kalıplaşmış kelimelerde açılıma gidilmelidir.
Örneğin, neredeyse imanın karşıtı olarak olan küfrün şükürsüzlük ile olan ilişkisi de tanıtılmalıdır. Kaçacak çok fazla deliği olan “köstebek” ile münafık ilişkisi kurulabilir. Güvene kavuşmuş kişi ile mümin, çok fazla sakınan ile muttaki. Böylece zihne taşıyabileceği yeni ilişki ve anlamlar vererek zengin bağlantılar kurulmasına yardımcı olunabilir.
8- Sesteş kelimelere dikkat edilmelidir.
9- Yöntemlerin kendi içinde tutarlı olması gerektiği aşikardır. Bir yöntem mutlaklaştırmasına gitmektense, her yöntemin tutarlılığını korumak için seçmeci bazı yollara gittiğini ve bunun farkında olunması zor olan kimi vazgeçişler ve eklemelere yol açtığını, basit çıkarımlara, genellemelere veya indirgemeci yaklaşımlara dikkat edilmesi gerektiği unutulmamadan araştırmalara devam edilmelidir.
10- Sadece tek bir yerde geçen kavramlardan yola çıkarak yapılacak çıkarımlara daha çok dikkat edilmelidir.
11- İlgili kökün, noktalama değişikliği ile olası farklı okumalarına ve bu yeni cümlenin anlambilimsel çözümlemesinin özne fiil ve bağlam ilişkisi içerisinde tekrardan değerlendirilmesi gerekir.
Kuran’ın temel mesajının açık net ve anlaşılır olduğunu; temel emir ve yasakların dramatik bir değişime uğramasının beklenmediğini vurgulamak gerekir. İyiliğe ve güzele, adalete, doğruluğa, paylaşıma, barışa, sevgiye yönlendirmeyi hedefleyen Tanrısal kitabın farklı incelemelerle değişik ıtırlar açığa çıkarması elbette bir sürpriz değil. Mesajın ciddiyetini daha yakından duyumsatacak yeni söylemler ve akışlar geliştirmekle kavramlara takla attırmak arasındaki farkı iyi bellemek gerekiyor.